Freud’un ‘Tek Tanrıcılık’ı: Musa’nın iki yaşamı ve Akheneton

Freud'un Musa ve Tektanrıcılık kitabının kapağı.

Musa ve Tektanrıcılık kitabı, Freud‘un Yahudi tarihçesi ve hikayesi üzerine yürüttüğü dedektiflik niteliğindeki araştırmasıdır. Freud bu çalışmasında Musa‘yı ve öğretisini analiz etmekle kalmaz, Yahudi geleneği içindeki Musa’nın farklı tasvirleri arasındaki bir uyuşmazlığı tespit eder ve bunun arkasındaki sır perdesi üzerine spekülasyonda bulunur.

Büyük düşünürün iddiası şaşırtıcıdır: Musa iki yaşam sürmüş ve ölümden geri dönmüş olabilir mi? Böyle bir şey nasıl mümkün olabilir ve gerçekleştiyse psikolojik ve psiko-sosyal altyapısı nedir? Musa’nın hikayesinin firavun Akheneton ile ne ilişkisi vardır? Musa ve Tektanrıcılık, sadece izini sürdüğü hikaye değil, toplum ve kültür hakkında da çok şey söyleyebilir bizlere.

Musa ve Tektanrıcılık

Bu kitap, Freud’un (Uygarlığın Huzursuzluğu ve Bir Yanılsamanın Geleceği kitaplarında ortaya koyduğu) din üzerine tezlerinin bir devamı niteliğindedir ve Yahudi kökeni ile hesaplaşmasını içerir. Öyle ki düşünür bu kitapta tezlerini, bir kültürün ve hikayelerinin tarihsel gelişimine uygular.

Freud’un Musa’ya ilişkin analizinde tespit ettiği ilk tutarsızlık, etimolojiktir. Musa ismi İbrani kökenli değil, Mısır kökenlidir. Fakat benzerlik bununla kalmaz. Freud’a göre Mısır dini ve Yahudi dini arasında pek çok benzerlik vardır ve örneğin sünnet adeti gibi pek çok Yahudi geleneği de Mısır kültüründen alınmıştır. Bu tespitler, özellikle Freud’un Musa’yı tektanrıcı firavun Akheneton ile ilişkilendirmesi için önemli olacaktır.

Düşünür, kitabın en geniş bölümlerinde Musa’nın hikayesini deşer ve hikaye boyunca Musa’nın iki farklı karakter ortaya koyduğunu tespit eder. Bu farklılık, Musa’nın yaşamındaki kırılmalara ya da karakterinin karmaşıklığına değil; Musa’nın hikayesine kaynaklık etmiş iki kişi olmasına dayanır Freud’a göre. Farklı Musa karakter özellikleri ve hikayelerini, Musa’nın iki hayat yaşamasına yorar düşünür. Peki bu nasıl gerçekleşebilir?

Musa'nın Kızındeniz'i ikiye ayırarak İsrailoğullarını kurtardığı sahnenin tasviri.
Artwork by Alex Levin

Musa’nın İkili Yaşamı

Freud’un bu soruya cevabı ilginçtir: Freud’a göre halkı önce reformcu Musa’yı öldürmüş, ardından baba figürüne yönelik isyanlarından dolayı pişman olmuş ve onu yeniden hikayelerine kabul etmişlerdir. Tabii bu pişmanlıkta Oidipus kompleksi ve insanlığın baba figürüne ilişkin kökensel korkuları etkili olmuştur.

Freud’un tahminine göre, Musa’nın bu kadar büyük bir tepki almasının sebebi çok büyük bir reform getirmiş olmasıdır. Fakat baba figürü olarak görülen Musa’nın öldürülmesi ile bu hikaye sonlanmaz, çünkü büyük tepkiler ve büyük bağlılıklar; yaşanacak pişmanlığı da arttırır her zaman. Freud’a göre Yahudiler bu pişmanlığı ikinci bir Musa’yı kendilerine lider olarak seçerek gidermeye çalışmıştır. Bu Freud’a göre, bastırılmış olanın geri dönüşüdür.

Bu noktada İsrailoğulları‘nın neden bu çelişkili yolu takip ettiklerini anlamak için, Freud’un teorisine yaslanmalıyız. Çünkü bir halkın kendi babasını hem öldürmesi, hem de en önemli rehber edinmesi, tam da Oidipus kompleksi‘ne göredir. Oidipus kompleksi, Freudyen analize göre oğulun babası tarafından iğdiş edilme korkusu ve annesi ile cinsel çekimi ve farklılığı arasındaki gerilimdir. Çocuk için dış dünyanın ve dilin simgesi olan Baba, hem bir düşman, hem de bir arzu nesnesi olarak ortaya koyulur.

Freud Totem ve Tabu kitabında, bu gerilimin, arkaik toplumsal izlerini sürer. Totem ve Tabu‘da, insanlığın hayvansal bağlarına ve dönemine başlangıç işareti konur. Buna göre, arkaik dönemde kabilenin tüm kadınlarına sahip olan baba, oğullar tarafından isyan edilerek öldürülmüş ve yenmiştir. Freud’a göre bu unutulmaz olay, her bir topluma bilinçaltı düzeyindeki Oidipal korku tohumları ekmiştir: Bu yüzden her topluluk, sahip olduğu Musa gibi Baba figürleri ile sorunlu ve karmaşık bir ilişki kurar.

Musa ve Firavun Akheneton

Bu hipotezin oluşmasından sonra, tarihsel incelemesine geçer Freud. Mısır tanrılarını terk edip güneşe tek tanrı olarak secde eden Akheneton, tarihsel dönem olarak Musa’nın yaşadığı döneme yakın bir aralıkta yaşamıştır. Freud, bu iki karekter arasında bir ilişki olup olmayacağını sorgular. Bu noktada çeşitli yorumcuların Akheneton’un bir peygamber tarafından vezirliği yapılmış olabileceğini söylediklerini, bazı yorumcularınsa bizzat Akheneton’un peygamber olabileceği yorumunu yaptıklarını hatırlatalım. Aslında Akheneton’un emperyalist bir ülke haline gelen Mısır’a evrensel bir tanrı kazandırma çabası içinde olduğu yorumu da göz ardı edilemez. Fakat hangi hikayeyi seçeceğiniz, ne kadar realist olduğunuza kalır 🙂

Freud’un bu ilişkiyle ilgili yorumuysa, Yahudi dininin asıl kaynağının Akheneton’un kurucusu ya da uygulayıcısı olduğu Aton dini olduğudur. Freud’a göre Aton dini imparatorluğun gelişkin bir döneminde ortaya çıkıp yayılmış ancak sonraki yıllarda uykuya dalmış, ancak imparatorluğun karmaşa içerisinde olduğu bir dönemde Yahudi isyanı ve kültürü ile somutlaşmıştır.

Musa bir Mısırlı idi ise ve Yahudilere kendi dinin sunduysa, bu din Akheneton’un ki yani Aton dini idi. (Freud, Musa ve Tektanrıcılık, 38)

Çeşitli hikayelerde, Akheneton ile Musa’nın ilişkisi de yorumlanmıştır. Örneğin ‘Çölde Uyuyan Sır’ romanında, Musa Akheneton’un prensliği döneminde firavunun vezirliğini yapmış bir kahraman olarak görülür. Musa bu hikayede genç prens Akheneton’un akıl hocasıdır ve Akheneton’un firavunluğu döneminde Mısır tanrılarına ve dinine yapacağı başkaldırıya, öğretileri ile etkide bulunmuştur. (Hikayede ayrıca Akheneton Musa’nın kızı ile evlenmiştir, ancak daha sonra bu kızın Musa’dan çok Lilith ile ilişkili olduğu ortaya çıkacaktır.) Bu kitap ile ilgili yazım için bakınız: ‘Çölde Uyuyan Sır ve Lilith’in Gizemi’

Freud’un ‘Tek Tanrıcılık’ı: Musa’nın iki yaşamı ve Akheneton” için bir yorum

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s