Gösteri Toplumu ve Büyü

Büyü, gösteri toplumunun ilüzyonunu anlamak için bize bir motif sunar mı? Ekranlar, moda ve sosyal medya bizi her gecen gün daha güçlü şekilde büyülemiyor mu? Çünkü ekran bağımlılığı televizyondan cep telefonuna indirgendi ve hayatımızın her zerresine nüfuz eder hale geldi.

Tüketim toplumu, gösteriyi insanları büyülemek için nasıl kullanır? Klasik dünyanın benzerlik büyüsü, bize gösteriyi anlamak için bir model verebilir mi?

Antik dünyanın şamanik ayini, ortaçağın büyüsel (majik) performansı ve sihirbazın göz aldatmacaları ile günümüzün şov dünyası arasındaki benzerlik nedir?

Gösteri toplumu nedir?

Gösteri toplumu, Guy Debord‘un aynı isimli kitabında ortaya koyduğu teorisinin temel kavramı. Debord, kitabında modern toplumun pazarlama ve teşhir mantığı etrafında yeniden yapılandığını iddia eder.

Gösteri, metanın toplumsal yaşamı tümüyle işgal etmeyi başardığı andır. Görülebilir olan sadece metayla kurulan ilişki olmakla kalmaz, ondan başka bir şey de görülemez; Görülen dünya metanın dünyasıdır.

Gösteri Toplumu, Guy Debord, s.51

Antik ve feodal toplum, toplumsal sınıfların ve değerlerin belli olduğu toplumlardı. Köylü, burjuva ve yönetici, sahip oldugu toplumsal statü itibariyle kendisini tanımlar ve buna göre tanınırdı. Gösteri toplumunda ise, herkes gösteriye katıldığı oranda var olur.

Çünkü gösterinin en önemli ilkesi, hakikat değil, görünür olmaktır. Bu ilkeye göre düzenlenmiş bir dünyada, hak ve hukuk değil, gösteriş ve sunum önem kazanır. Bu yüzden de tüketim, gösteriye katılım şansı sağladığı oranda anlamlıdır.

Gösteriye göre anlam kazanma durumu, sadece alışkanlıklarımızla sınırlı kalmaz. Ahlak, hakikat, insan ilişkileri, değerler gibi pek çok alan gösterinin mantığına göre yeniden düzenlenmiştir bu dünyada.

Yani gösterinin, gerçekliğin bir görünümü olmadığını kabul etmek gerekir. Gösteri, gerçekliğin kendisi olduğunu iddia eder çünkü. Debord’a göre, gösteri toplumunda ”Dolaysızca yaşanmış olan her şey, yerini bir temsile bırakarak uzaklaşmıştır.” (Gösteri Toplumu, s.35)

Gösteri Toplumu aslında, boş zaman savaşının sosyalistler tarafından kaybedilmesinin bir sonraki aşamasıdır. Kapitalizm, ilkel modelini aştığında en azından bazı ülkelerde emekçilere refah koşulları ve boş zaman hakkı tanımıştı. Fakat bu zaman, TV ve reklamlar aracılığı ile, emekçinin kendisini geliştirmesindense uyuşturmasına ve piyasa ekonomisinin kültürüne kendi isteğiyle biat etmesine yol açacaktı.

Otomobilden televizyona kadar, gösteri sisteminin seçtiği bütün mallar aynı zamanda yalnız kalabalıkların tecrit koşullarını sürekli olarak güçlendirmek üzere sistemin kullandığı silahlardır.

Gösteri Toplumu, Guy Debord, s.45

Büyü nedir?

Büyü, sihir ve efsun kelimeleri; benzer bir alana işaret eder. Uygulayıcı tarafından, doğaüstü güçler kullanılarak ya da insanlar doğaüstü güçler kullanıldığına inandırılarak bir performans gerçekleştirilir.

Çevresi üzerinde hakimiyet kurmak amacıyla bilinmeyenin (doğaüstü) sırlarını keşfetmek, ayrıcalık kazanmak amacıyla yola çıkan insanın kazandığı gücü tanımlamak için kullanılan kavrama, en geniş anlamında büyü diyoruz.

Haydar Akın, Ortaçağ Avrupası’nda Cadılar ve Cadı Avı, s.30

Büyücü, seyircileri doğaüstü bir performansa inandıran kişidir. Bu performans, katılımcıları doğanın yasalarından ve gerçeklikten uzaklaştırır. Bu özgürleşme, katılımcıları büyüsel bir kardeşlik içerisinde birleştirir.

Büyü bazen ekinlerin çoğalması, kimi zaman bir kadının doğurganlığı, kimi zaman şifa, kimi zamansa birisine zarar vermek için kullanılırdı. Her halükarda büyü, doğal olanın doğaüstü ile zorlanıp değiştirilmesini içerir.

Bu zorlama için, kimi zaman cinler ya da periler, kimi zaman ölülerin ruhları kimi zamansa daimonik – tanrısal güçlerden yardım istenir. Bu yardım için, çeşitli tılsımlar ve büyü sözleri kullanılır. Örneğin animist şifa büyücüleri, hastalığın kaynağı olan kötü ruhları bir törenle vücuttan çıkardıklarını iddia ederlerdi. (W. B. Crow, Cadılığın, Büyünün ve Okültizmin Tarihi, s.25)

Büyü gerçekten işe yarar mı ya da bilimsel olarak gerçek midir? İkinci soruya olumlu cevap veremeyiz. Ama büyünün kaynağının bir tür pseudo bilim olduğunu söyleyebiliriz. Büyücüler, ilkel dönemde şifacıydılar ve kimya ile de ilgileniyorlardı. Fakat ilk sorunun cevabı farklı olabilir.

Büyü doğa yasalarını değiştiremez evet. Ama bizim inançlarımızı değiştirebilir ve bize ihtiyacımız olanları verebilir. Ölen çocuğuna son bir ayin düzenleyip onun ruhu ile konuşmak isteyen ebeveyn, bir tören düzenleyip madde etkisi ile madde etkisi ile bir halüsinasyon gördüğünde, bir ihtiyacını karşılamaz mı? Bu anlamda büyü işe yaramamış mıdır?

Ama çok masum bir örnek verdik. Voodoo büyüsü bile, nefret edilen kişinin bir benzerine öfkeyi yöneltmek suretiyle kişiyi rahatlatır. Ama nefret edilen kişinin ölmesi için sadece büyü yeterli olmaz. Kahvesine biraz da arsenik koymak gerekecektir.

“Süleyman’ın Anahtarı”ndan büyüsel gücü olan semboller.

Benzerlik büyüsü ve gösterinin peygamberleri

Benzerlik büyüsü, kadim öğretilerdeki en önemli büyü tarzlarındandır. Bu büyüye örnek olarak, voodoo bebeği büyüsü verilebilir. Bu büyüde, bir bebek bir kişi ile özdeşleştirilir ve bu bebeğe etki ederek kişinin kendisine etki edilmeye çalışılır.

Bir diğer tür şifa pratiği de benzerlik büyüsüne benzer. Bu pratikte dalağı hasta bir insanın dalağının üzerine taze bir koyun dalağı konur ve çeşitli büyü sözleri söylenir. Daha sonra kuzu dalağına çeşitli otlar sürülür ve büyü sözleri ile ovulan dalak bir dolaba kaldırılır. (Haydar Akın, Ortaçağ Avrupası’nda Cadılar ve Cadı Avı, s.35) Bu büyüde şifacı hasta organ ile kuzu organı arasında özdeşlik kurar ve birisini etkileyerek diğerini sağaltmaya çalışır.

Gösterinin, ikon ve ünlüler aracılığı ile benzer bir büyüyü bizim üzerimizde denediği söylenebilir. Reklamların genel iddiası şudur: Bakın, ürünlerimizi ünlü ve cool insanlar kullanıyor, eğer siz de bunları satın alır ve kullanırsanız, onlar gibi havalı olabilirsiniz.

Gösteriye katıldığımız oranda var oluyorsak, gösteri peygamberlerinin davet ettiği tam da bu varoluş tarzı ile onurlanmamızdır. Gösterinin peygamberleri aracılığı ile, hepimiz kutsal olana yaklaşma şansı elde ederiz. Debord da benzer şekilde gösterinin bir tür sahte-kutsal olduğunu söylemişti. (Gösteri Toplumu, s.43)

Gösterinin bizde yarattığı bu eşek-havuç düzeneğinin bir büyü olmadığını rahatlıkla söyleyebilir miyiz? Aksi halde böyle hayali bir söylem ile nasıl kandırılabiliriz?

Her halükarda, gösterinin bir tür büyülenme tarzı olduğu söylenebilir. Büyüsü bozulan dünyanın bu yeni kutsallık anlayışı, tüketim toplumunun amentüsü haline gelecekti.

Bir Cermen büyü sembolü.

Şamanik ayin ve gösteri toplumu

Şamanların büyülü şifa ayini ile gösterinin mantığı arasındaki benzerlik nedir? Gösteri bizi nasıl içerisine alır? Ruhumuzu neden kolaylıkla ona teslim ederiz?

Şamanlar, bir hastayı iyi etmek istediklerinde, tüm kabilenin katıldığı bir ayin düzenlerdi. Bu ayin, tütsülerin yakılması, çeşitli müzikal performanslar ve büyü kelimelerin söylenmesi gibi teatral bir sahneyi içerirdi.

Bu ayin tamamen performatifti, şaman büyücü, hastayı ısırıp onun içindeki kötü ruhu çıkarırdı. Bu esnada dilini ısırıp kanatır ve ağzında önceden gizlediği kuş tüyünü çiğneyip ağzından fırlatırdı. Bu hastalığa neden olan kötü ruhtu.

Bu yaptığı tıbbi olmasa da, şaman çoğu zaman hastayı iyileştirirdi. Çünkü hasta, toplumun önünde toplu bir psikolojik sağaltım yaşardı. Şamanın büyüsünün gücü buydu işte.

Gösteri de aynı inanç dolayısıyla büyüler bizi. Hepimiz gösterinin yüceliğine inandığımız sürece ondan kaçamayız. Ve gösteri bizi hem hasta eder, hem de tedavi. Bu esnada da onu daha çok sevmemiz için bizi ikna eder.

Gerçek dünyanın basit imajlara dönüştüğü yerde, basit imajlar gerçek varlıklar ve hipnotik bir davranışın etkili motivasyonları haline gelir.

Gösteri Toplumu, Guy Debord, s.40
Kadim tılsımlar, “The Book of Ceremonical Magic”

Herkesin büyücüye dönüşmesi

Günümüzde gösteri, her izleyicinin oyuncuya dönüştüğü bir sahneler çoğulluğuna dönüştü. İzleyenle izlenen arasındaki sınır eridi evet, ama gösteri tanrısının buyrukları değişmedi.

Teşhircilik toplumunda her özne kendi reklam nesnesidir. Her şey sergi değeriyle ölçülür. Teşhircilik toplumu pornografik bir toplumdur. Her şey dışa çevrilmiş, ifşa edilmiş, çıplaklaştırılmış, soyulmuş, ortaya serilmiş durumdadır.

Byung-Chul Han, Şeffaflık Toplumu, s.27-28

Bu yeni düzende, büyüyü sadece şaman ya da cadı yapmaz. Büyünün kaynağı artık herkesin cep telefonunda ve sosyal medya hesaplarındadır. Warhol’un söylediğinin de ötesine geçtik, herkes 1 dakikalığına ünlü oluyor artık. Ve tiktok ‘ta ünlü olabilmek için herkes başka bir büyü yapmaya çalışıyor.

Büyüsel performansın demokratikleşmesi, bir özgürleşme midir, yoksa hepimizin hapsedildiği yeni bir panopticon’un kurulması manasına mı gelir? Şaman artık toplumsal bir ahenk oluşturma çabasına girmez, o daha çok bir hokkabazdır ve yarattığı büyü anlık tepkilere kadar indirgenir.

Sonuç: Gösterinin büyüsü

İncelediğimiz bağlamalarda, gösteri toplumunun dünyaya yeni bir tür büyü sunduğu iddia edilebilir. Bu etkiye büyü dememizin sebebi, bu etkinin büyüklüğü ve karşılıklı rıza ve inanca dayanması. Sonuç olarak gösterinin gücünü bir tür büyülenme performansından aldığı iddia edilebilir.

Fakat büyü ile gösterinin toplumunun etki ve stratejileri arasında benzerlik kurmanızın, pratik bir yararı da oldu. Çeşitli büyü performanslarını gösterinin stratejileri ile karşılaştırmak, bu stratejileri anlamak ve sorgulamak için bize bir modelleme sunar çünkü.

Araştırmanın sonunda ise şu soru akla gelir: Gösterinin büyüsü nasıl bozulabilir? Gösteri toplumunun gerçekliği esnetilebilir mi? Yoksa o her şeyden daha mı esnektir?

Gösteri, sonuçta uyuma arzusundan başka bir şey ifade etmeyen, zincire vurulmuş modern toplumun gördüğü kötü düştür. Gösteri, bu uykunun bekçisidir.

Gösteri Toplumu, Guy Debord, s.41

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap /  Değiştir )

Connecting to %s

%d blogcu bunu beğendi: